|
نویسنده :
جوشوئا روث
مترجم : سید مهدی
میرفتحی
منبع:Night
Sky, June 2004
نور با کنترل
زمان ،امکان سفر در طول فضا را ميسر می کند و به همين خاطر است که
اجرام آسمانی را به صورتی می بيمنيم که در گذشته بوده اند .و همين
موضوع از هر ستاره شناس يک مسافر زمان می سازد .نور با سرعتی بسيار
زياد در حدود 30 ميليون متر درثانيه در حال حرکت ،اما کيهان آنچنان
وسيع است که حتی نور برای رسيدن از نزديک ترين اجرام آسمانی تا
چشمان ما (به عنوان ناظر زمينی )به اندک زمانی ، نياز خواهد داشت .
البته بسياری از ستارگان پرنور (چيزی در حدود چند دوجين) و در
حقيقت اکثر آن ها چند صد سال نوری از ما فاصله دارند .به عنوان
مثال، سری به نسر واقع بزنيد، روشن ترين ستاره که در غروب آسمان
بهاری در افق شرق طلوع می کند ، چشمان شما نظاره گر نوری خواهد بود
که بعد از سفری 25 ساله در فضای ميان ستاره ای راهی زمين شده است .
اما در اين بين تنها دسته ای از اجرام آسمانی توسط چشم غير مصلح
ديده می شوند و اين در حالی است که تصور می رود که آنها هزاران ويا
ميليون ها سال نوری با ما فاصله دارند يکی از اهداف رصدی شبهای
بهاری ، خوشه عظيم هرکولس است.
اين خوشه عظيم با فاصله در حدود 25 هزار سال نوری از ما بيش از نيم
ميليون ستاره را در خود جای داده است .جالب اينکه اين خوشه در نيمه
راه شهرک ستاره ای راه شيری قرار گرفته است .البته چندان روشن است
که بدون ابزار آلات نجومی و با چشم غير مسلح و به دور از نور مزاحم
شهر می توان آن را رصد کرد .و براحتی هر شخصی قادر به شکار اين
خوشه پر نور ازپشت دوربين دو چشمی است.
فسيلها ومعيارها
سيزدهمين جرم مسيه : M-13 که به همان اندازه خوشه عظيم هرکولس برای
ستاره شناسان آشنا است راه را برای ما برای سفری به گذشته های دور
محيا کرده است .
ستارگان M-13 بيشينه ای در حدود 10 بيليون سال دارند ودر زمره
کهنسال ترين ستارگا ن کهکشان راه شيری محسوب می شوند و اين بدان
معنی است که M-13 در بين خوشه های کروی کهکشان راه شيری می تواند
پرده اسرار شکل گيری کيهان برداشته واز شرايط کيهان در ابتدای زمان
نيز برای ما سخن بگويد .
با همه اين اوصاف ، چگونه ستاره شناسان M-13 را يک جرم فضايی
باستانی می خوانند ؟
سن ستارگان بستگی به ميزان تبديل هيدروژن به هليوم در آنها دارد .
به اين پديده همجوشی هسته ای می گويند .
در طی اين فر آيند ستاره نور و گرمای زيادی را ازدست می دهد . اما
عمر ستاره واينکه سرانجام در چه زمانی اين گوی درخشان راهی زباله
دان فضايی خواهد شد بستگی به ميزان جرم آن ستاره در هنگام پيدايش
دارد .
خورشيد سن متوسطی دارد ، 5/4 بيليون سال پيش متولد شدو تا 5 بيليون
سال ديگر و يا حتی بيشتر به نور افشانی اش ادامه خواهد داد اما
سوخت و ساز ستارگان با جرم بيشتر ، عظيم تر نيز می باشد .اين
غولهای روشن ، ذخيره هيدروژن خود را به سرعت مصرف
می کنند . نهايت اينکه ستارگان عظيمتر و بسيار پر جرم تر عمر کمتری
هم دارند و تنها چند ميليون سال ميهمان سفره کيهانی هستند. اما
برعکس، بر اساس اصول تئوری ، کو توله های سرخ که چندين برابرِ
خورشيد ،کم جرم تر هستند، نور افشانی ضعيف تری هم در طول چندين
بيليون سال دارند.
و اينجاست که رمز و راز تعيين سن وسال يک خو شه کروی آشکار می شود
.
بسياری از زمين شنا سان عمر يک صخره را توسط شمارش عناصر آن تعيين
می کنند يک ستاره شناس عمر يک خوشه ستاره ای را به وسيله مشاهده و
شمارش تعداد ستاره های داغ و آبی آن که مرده اند و يا در حال مرگ
هستند تععين می کند.
به کار گيری چنين شيوه ای در مورد خوشه کروی M-13نشان داد که اين
خوشه چندين بيليون سال پس از انفجار شگفت انگيز آغازين کيهان (
مهبانگ) شکل گرفته است .
خوشه های کروی همچنين معيارهايي را برای اندازه گيری ابعاد کهکشان
راه شيری فراهم آورده اند; مجسمه عظيمی به شکل شيرينی ماهيتابه ای
(pan cake ) عظيمی، که با يک الگوی فرفره ای از روشنايي ، ستارگان
جوان همچون برآمدگی متورمی، به دور مرکز آن در حال گردش هستند.
در قرن بيستم ستاره شناس آمريکايی هارلو شپلی به محا سبه فواصل
چندين دو جين خوشه کروی پرداخت که M-13 نيز در بين آنها بود و
هنگامی که او به هر صورت فواصل آنهارا تخمين زد دقيقاٌ در يافت که
اين گروههای ستاره ای در فاصله ای در حدود ده ها هزار سال نوری از
ما قرار دارند. او همچنين خاطر نشان کرد که خوشه های مدور مايل
هستند( ! )که تنها در نيمه ای از آسمان قرار بگيرند و موقعيت سماوی
آنها در صورت فلکی تابستانی کمان متمر کز شده است يعنی همان جايي
که مسير نوار گون راه شيری پهن تر به نظرمی رسد.
از اينجا بود که شپلی نتيجه گرفت که خوشه های کروی در اطراف قلب
راه شيری تجمع دارند .در صورتی که منظومه شمسی در جايي دورتر از
مرکز کهکشان راه شيری قرار گرفته است.با توجه به اين محاسباتِ او
ذهن بشر معطوف به عظمت اين شهرک ستاره ای و منظومه حومه نشين
خودمان در آن شده است.
|
