Home
Gallery
Think Tank
About us
نویسنده : فیل پلیت مترجم : سید مهدی میرفتحی منبع : Night Sky , June 2004 برای بسیاری از ما شاید بارها اتفاق افتاده باشد که در آسمان زیبای هنگام غروب ، با دوربین ،تلسکوپ یا با چشم غیر مسلح منظره دل انگیز طلوع ماه بدر را ببینیم . قرص ماه در این لحظات در کنار منظره های زمینی چه بزرگ و شگفت انگیز است . این گوی درخشان همچون غولی عظیم در کنار افق به نظر می آید ، اما از بداقبالی ما هنگامی که در آسمان اوج می گیرد ، همچون جسمی که در دوردست قرار دارد ، کوچک به نظر می رسد . پس از گذشت چند ساعت از طلوع ماه تصور می کنید این گوی خیره کننده با اوج گرفتن در آسمان آب رفته است و به جای آن قرص متورم که هنگام طلوع ماه می دیدید ، اکنون قرص ماه به اندازه معقولش رسیده است . هزاران سال است که همگان بر این نکته واقف هستند که ماه هنگامی که در افق قرار دارد ، نسبت به هنگامی که در آسمان اوج می گیرد ، بزرگتر به نظر می رسد .یافته های جدید نشان داده است که مردم قرص بزرگ ماه را تا دو برابر بزرگتر از ان هنگامی که در بالای سر قرار دارد ، مشاهده کرده اند .حالا چطور این احساس همه گیر شده است؟ بیشتر مردم تصور می کنند که باید دلیل و توجیهی فیزیکی برای این پدیده وجود داشته باشد .گاهی حتی نظریاتی هم مطرح می شود که ماه باید آن هنگام که طلوع می کند نزدیکتر باشد و یا لایه های جوی در افق همچون یک عدس عمل می کنند .هرچند این دلایل در نگاه اول غیر معقول به نظر نمی رسند اما کاملا نادرست هستند . همانطور که در شکل یک می بینید هنگامی که ماه در افق است دورتر از آن هنگامی است که بالای سر ما قرار دارد .( چیزی در حدود شعاع زمین ، 6300 کیلومتر ) . پس واضح است که فواصل نجومی علت ظاهر بزرگ ماه به هنگام طلوع و غروب نیست .اما این موضوع که جو همچون عدسی عمل می کند ، درستاست . جو زمین مسیر پرتوهای نور را تغییر می دهد و همین موضوع سبب تغییر شکل ظاهری اجسام در حوالی افق می شود .، و این دقیقا همان چیزی است که برای یک قاشق که در داخل لیوان آب قرار داشته باشد ، پیش می آید ( امتحان کنید ) . اما واضح است که این موضوع و تاثیر آن روی اندازه ماه صحت ندارد . در حقیقت اثر شکست نور در افق که به دلیل عبور نور از لایه های لایه های بیشتری از جو اتفاق می افتد ، موجب کم نور شدن و زرد شدن ماه ( بسته به میزان غبار و بخار آب افق ) و به هم ریختگی شکل آن می شود . انگار در افق فرو ریخته است ( همانطور که این اثر در طلوع و غروب خورشید در افق کاملا باز نیز دیده می شود ) .پس بر اثر شکست نور در افق ماه باید کوچکتر از ان چیزی که در ابلای سر به نظر می آید ، دیده شود . پس چه چیز باعث می شود ماه کامل در افق همچون یک گوی باد کرده بزرگ به نظر برسد ؟ شاید تعجب کنید ، این فقط توهمی است که ناخواسته در همه ما ایجاد می شود و البته توهمی زیبا ! هنگامی که جوانتر بودم و تازه ستاره شناسی را شروع کرده بودم ، این موضوع را دریافتم .با تلسکوپ خودم به رصد ماه کامل پرداختم ، هم در هنگامی که در حال طلوع بود و هم در هنگامی که در ارتفاع بالا ، در بالای سر قرار داشت .در هر دو حالت ماه کاملا میدان دید را پر کرده بود و در هر دو حالت اندازه ماه یکی بود .اما بدون تجهیزات نجومی و چشم غیر مسلح ،چشم بندی ماه فراتر از آن است که بتوان اندازه اصلی آن را تشخیص داد . این چشم بندی بصری ماه در حقیقت ، ترکیب دو خطای بصری متفاوت است .برای درک این موضوع ، 2 فرد هم قد را که یکی نزدیک شما و دیگری دورتر از شما قرار گرفته اند ، تصور کنید .آن فردی که دورتر قرار گرفته ، کوچکتر به نظر می رسد ، در حالی که هر دو نفر ، هم قد بوده اند .بنا براین ذهن شما این تفاوت فاصله ای را در نظر می گیرد .، به این ترتیب که او که دورتر است باید بلند تر از آن چیزی که به نظر می رسد ، باشد و سرانجام این گونه برداشت می شود که هر دونفر ، هم قد هستند .از این اثر معروف در روانشناسی تحت عنوان (( ثبات اندازه (( (Size Constancy ) یاد می کنند . ما با استفاده از فاصله شئ تا چشمان خودمان و دانستن این که چقدر بزرگ به نظر می رسد ، می توانیم اندازه اصلی آن را تخمین بزنیم . اما همین اثر ، شما را فریب می دهد .به تصویر شماره 2 نگاه کنید که دو خط متقاطع را نشان می دهد . ذهن شما این گونه برداشت می کند که فاصله این و خط در دوردست کم می شود ( همچون خطوط راه آهن ) . وقتی شما روی خط آهن می ایستیدبر اثر پرسپکتیو تصور می کنید که خطوط آهن در افق به هم می رسند .انجا نیز این دوخط اثر پرسپکتیو را اجرا می کنند .و همگرایی این دو خط متقاط باعث می شود که دو خط در این تصویر در حال دور شدن از ما هستند و دو پاره خط افق A ) ظاهرا دورتر ) و B ) ظاهرا نزدیکتر ) طول های متفاوتی دارند . اما این طور نیست . هردو پاره خط A و B کاملا هم اندازه اند ( می توانید اندازه بگیرید ). به این پدیده خطای بصری یا توهم پونزو می گویند . طبق همان نکاتی که پیشتر گفته شد ، ذهن هوشیار شما این کونه برداشت می کند که پاره خط A ، به دلیل دور بودن باید بزرگتر از آن چیزی که به نظر می آید ، باشد و بنابراین طول A بزرگتر از B است . این خطای واضح در ذهن به همین راحتی حل شدنی نیست . به این ترتیب وقتی قرص ماه در افق در کنار مناظر زمینی مثل درخت ، کوه ، خانه و ... مقایسه می شود، ماه بزرگتر تصور می شود . اما اگر در افق هیچ منظره ای نباشد .و فقط یک دشت باز یا یک دریای بیکران دیده شود یا این که ناظر طلوع ماه را از پینجره هواپیما ببیند ، چه اتفاقی می افتد ؟در این حالت باز هم توهم پیش می آید ، هرچند اثر آن کمتر است . قسمت دوم چشم بندی ماه به این برمی گردد که برداشت ما از آسمان به چه صورت است . بسیاری از مردم تصور می کنند که اسمان بسیار تخت تر از گنبدی نیم کروی است ، یعنی آن را بسیار شبلیه به ظرف سوپخوری ، شاید هم یک نعلبکی می دانند . اما تصور می کنند که در افق انحنا دارد و ولی در بالای سر صاف است .لایه پهن و همواری از ابرها را در نظر بگیرید که در آسمان پرسه می زنند . هنگامی که در بالای سر شما هستند ، نزدیک به نظر می رسند ، حال آنکه در نزدیکی افق بسیار دورتر به نظر می رسند و این همان چیزی است کهه باعث می شود آسمان تخت تر از نی کره و افق نیز دورتر از آسمان بالای سر به نظر آید ( شکل 3. ) حالا این دو خطای دید را در کنار هم می گذاریم . هنگامی که ماه در افق است ، ذهن این گونه تشخیص می دهد که این قرص روشن ، دورتر از آن هنگامی است که در بالای سر ما و در سقف آسمان قرار دارد ، پس ماه در افق بزرگتر دیده می شود . اکنن ما می دانیم که اندازه اصلی ماه تغییری نمی کند و همه چیز زیر سر ذهن ماست . این مقاله در شماره شهریور 83 نشریه نجوم نیز به چاپ رسیده است .
مترجم : سید مهدی میرفتحی
منبع : Night Sky , June 2004
برای بسیاری از ما شاید بارها اتفاق افتاده باشد که در آسمان زیبای هنگام غروب ، با دوربین ،تلسکوپ یا با چشم غیر مسلح منظره دل انگیز طلوع ماه بدر را ببینیم . قرص ماه در این لحظات در کنار منظره های زمینی چه بزرگ و شگفت انگیز است . این گوی درخشان همچون غولی عظیم در کنار افق به نظر می آید ، اما از بداقبالی ما هنگامی که در آسمان اوج می گیرد ، همچون جسمی که در دوردست قرار دارد ، کوچک به نظر می رسد . پس از گذشت چند ساعت از طلوع ماه تصور می کنید این گوی خیره کننده با اوج گرفتن در آسمان آب رفته است و به جای آن قرص متورم که هنگام طلوع ماه می دیدید ، اکنون قرص ماه به اندازه معقولش رسیده است . هزاران سال است که همگان بر این نکته واقف هستند که ماه هنگامی که در افق قرار دارد ، نسبت به هنگامی که در آسمان اوج می گیرد ، بزرگتر به نظر می رسد .یافته های جدید نشان داده است که مردم قرص بزرگ ماه را تا دو برابر بزرگتر از ان هنگامی که در بالای سر قرار دارد ، مشاهده کرده اند .حالا چطور این احساس همه گیر شده است؟ بیشتر مردم تصور می کنند که باید دلیل و توجیهی فیزیکی برای این پدیده وجود داشته باشد .گاهی حتی نظریاتی هم مطرح می شود که ماه باید آن هنگام که طلوع می کند نزدیکتر باشد و یا لایه های جوی در افق همچون یک عدس عمل می کنند .هرچند این دلایل در نگاه اول غیر معقول به نظر نمی رسند اما کاملا نادرست هستند . همانطور که در شکل یک می بینید هنگامی که ماه در افق است دورتر از آن هنگامی است که بالای سر ما قرار دارد .( چیزی در حدود شعاع زمین ، 6300 کیلومتر ) . پس واضح است که فواصل نجومی علت ظاهر بزرگ ماه به هنگام طلوع و غروب نیست .اما این موضوع که جو همچون عدسی عمل می کند ، درستاست . جو زمین مسیر پرتوهای نور را تغییر می دهد و همین موضوع سبب تغییر شکل ظاهری اجسام در حوالی افق می شود .، و این دقیقا همان چیزی است که برای یک قاشق که در داخل لیوان آب قرار داشته باشد ، پیش می آید ( امتحان کنید ) . اما واضح است که این موضوع و تاثیر آن روی اندازه ماه صحت ندارد .
در حقیقت اثر شکست نور در افق که به دلیل عبور نور از لایه های لایه های بیشتری از جو اتفاق می افتد ، موجب کم نور شدن و زرد شدن ماه ( بسته به میزان غبار و بخار آب افق ) و به هم ریختگی شکل آن می شود . انگار در افق فرو ریخته است ( همانطور که این اثر در طلوع و غروب خورشید در افق کاملا باز نیز دیده می شود ) .پس بر اثر شکست نور در افق ماه باید کوچکتر از ان چیزی که در ابلای سر به نظر می آید ، دیده شود . پس چه چیز باعث می شود ماه کامل در افق همچون یک گوی باد کرده بزرگ به نظر برسد ؟ شاید تعجب کنید ، این فقط توهمی است که ناخواسته در همه ما ایجاد می شود و البته توهمی زیبا ! هنگامی که جوانتر بودم و تازه ستاره شناسی را شروع کرده بودم ، این موضوع را دریافتم .با تلسکوپ خودم به رصد ماه کامل پرداختم ، هم در هنگامی که در حال طلوع بود و هم در هنگامی که در ارتفاع بالا ، در بالای سر قرار داشت .در هر دو حالت ماه کاملا میدان دید را پر کرده بود و در هر دو حالت اندازه ماه یکی بود .اما بدون تجهیزات نجومی و چشم غیر مسلح ،چشم بندی ماه فراتر از آن است که بتوان اندازه اصلی آن را تشخیص داد . این چشم بندی بصری ماه در حقیقت ، ترکیب دو خطای بصری متفاوت است .برای درک این موضوع ، 2 فرد هم قد را که یکی نزدیک شما و دیگری دورتر از شما قرار گرفته اند ، تصور کنید .آن فردی که دورتر قرار گرفته ، کوچکتر به نظر می رسد ، در حالی که هر دو نفر ، هم قد بوده اند .بنا براین ذهن شما این تفاوت فاصله ای را در نظر می گیرد .، به این ترتیب که او که دورتر است باید بلند تر از آن چیزی که به نظر می رسد ، باشد و سرانجام این گونه برداشت می شود که هر دونفر ، هم قد هستند .از این اثر معروف در روانشناسی تحت عنوان (( ثبات اندازه (( (Size Constancy ) یاد می کنند . ما با استفاده از فاصله شئ تا چشمان خودمان و دانستن این که چقدر بزرگ به نظر می رسد ، می توانیم اندازه اصلی آن را تخمین بزنیم . اما همین اثر ، شما را فریب می دهد .به تصویر شماره 2 نگاه کنید که دو خط متقاطع را نشان می دهد . ذهن شما این گونه برداشت می کند که فاصله این و خط در دوردست کم می شود ( همچون خطوط راه آهن ) . وقتی شما روی خط آهن می ایستیدبر اثر پرسپکتیو تصور می کنید که خطوط آهن در افق به هم می رسند .انجا نیز این دوخط اثر پرسپکتیو را اجرا می کنند .و همگرایی این دو خط متقاط باعث می شود که دو خط در این تصویر در حال دور شدن از ما هستند و دو پاره خط افق A ) ظاهرا دورتر ) و B ) ظاهرا نزدیکتر ) طول های متفاوتی دارند . اما این طور نیست . هردو پاره خط A و B کاملا هم اندازه اند ( می توانید اندازه بگیرید ).
به این پدیده خطای بصری یا توهم پونزو می گویند . طبق همان نکاتی که پیشتر گفته شد ، ذهن هوشیار شما این کونه برداشت می کند که پاره خط A ، به دلیل دور بودن باید بزرگتر از آن چیزی که به نظر می آید ، باشد و بنابراین طول A بزرگتر از B است . این خطای واضح در ذهن به همین راحتی حل شدنی نیست . به این ترتیب وقتی قرص ماه در افق در کنار مناظر زمینی مثل درخت ، کوه ، خانه و ... مقایسه می شود، ماه بزرگتر تصور می شود . اما اگر در افق هیچ منظره ای نباشد .و فقط یک دشت باز یا یک دریای بیکران دیده شود یا این که ناظر طلوع ماه را از پینجره هواپیما ببیند ، چه اتفاقی می افتد ؟در این حالت باز هم توهم پیش می آید ، هرچند اثر آن کمتر است . قسمت دوم چشم بندی ماه به این برمی گردد که برداشت ما از آسمان به چه صورت است . بسیاری از مردم تصور می کنند که اسمان بسیار تخت تر از گنبدی نیم کروی است ، یعنی آن را بسیار شبلیه به ظرف سوپخوری ، شاید هم یک نعلبکی می دانند . اما تصور می کنند که در افق انحنا دارد و ولی در بالای سر صاف است .لایه پهن و همواری از ابرها را در نظر بگیرید که در آسمان پرسه می زنند . هنگامی که در بالای سر شما هستند ، نزدیک به نظر می رسند ، حال آنکه در نزدیکی افق بسیار دورتر به نظر می رسند و این همان چیزی است کهه باعث می شود آسمان تخت تر از نی کره و افق نیز دورتر از آسمان بالای سر به نظر آید ( شکل 3. )
حالا این دو خطای دید را در کنار هم می گذاریم . هنگامی که ماه در افق است ، ذهن این گونه تشخیص می دهد که این قرص روشن ، دورتر از آن هنگامی است که در بالای سر ما و در سقف آسمان قرار دارد ، پس ماه در افق بزرگتر دیده می شود . اکنن ما می دانیم که اندازه اصلی ماه تغییری نمی کند و همه چیز زیر سر ذهن ماست .
این مقاله در شماره شهریور 83 نشریه نجوم نیز به چاپ رسیده است .
